کاخ چهلستون
|
| ||||
| ||||
بنابر شواهد، بناى اولیه كاخ چهلستون به دستور شاه عباس اول (حك 996:ـ1038)، در باغ چهلستون یا جهاننما، به شكل عمارتى كلاهفرنگى با تعدادى اتاق كوچك ساخته شد در كاوشهاى 1327ش، ضمن برداشتن لایههاى گچ روى دیوارهاى ایوان جنوبى، دو كتیبه نمایان شد. در كتیبه اول، سال اتمام بنا به دستور شاه عباس دوم (حك 1052:ـ1077)، بنابر مادّه تاریخ، 1057 ذكر شده است.
در كتیبه دوم، كه بلندتر است، تاریخ 1118 آمده كه سال تعمیر بنا پس از آتشسوزى زمان شاه سلطان حسین است (رجوع کنید به وحید قزوینى، ص 91؛ هنرفر، 1351ش، ص 6، 23ـ24). تالار هجده ستونه و تالار آیینه، آیینهكاریها و نقاشیهاى تالارها (به جز تصویر نادرشاه) از آثار دوره شاه عباس دوم است (هنرفر، 1335ش، ص 67، 70). سلاطین صفویه، بعد از عالیقاپو*، جشنها و مراسم سلام را در این كاخ برگزار میكردند (نیكزاد امیرحسینى، ص 53؛ جابرى انصارى، ص 344). در تاخت و تاز افغانها قسمتهایى از تزیینات كاخ، از جمله تخت سلطنتى مجلل آن، از بین رفت (دیولافوا، ص 244؛ نیكزاد امیرحسینى، ص 66)، ولى بعد محمود افغان (حك : 1135ـ1137) به آن توجه نمود و در همین بنا بر تخت نشست.
به دستور شاه طهماسب دوم (حك 1135:ـ1144)، خرابیهاى كاخ مرمت شد (ارباب اصفهانى، ص 206، 245). در 1300، كه مسعودمیرزا ظلالسلطان حاكم اصفهان بود، بیشتر لوازم نفیس كاخ یا از بین رفت یا براى نصب و استفاده در كاخ او در تهران (ساختمان مسعودیه) بهكار گرفته شد. برخى از این لوازم نیز به موزههاى مختلف دنیا انتقال یافت، از جمله یك جفت در را به موزه ویكتوریا و آلبرتِ لندن بردند (جابرى انصارى، همانجا؛ مهر پویا، ص 231؛ سمسار، ص 242). پس از آن، ظلالسلطان این بنا را كارگاه دوخت چادرهاى سفرى و محل پذیرایى مهمانان و استقرار انجمن ایالتى كرد
(دیولافوا، ص 245). كاخ چهل ستون در 1310ش در فهرست آثار ملى ایران به ثبت رسید (پازوكى طرودى و شادمهر، ص 69). این بنا از 1311ش به بعد بارها مرمت شده است (رجوع کنید به هنرفر، 1351ش، ص 31؛ شفقى، ص 362)، از جمله، گچبریهاى ایوان آیینه مرمت شده و نیز نقاشیها از زیر لایههاى گچ و كاهگل خارج گردیده و نردههاى داخل ایوان ساخته شده است (مركز اسناد و مدارك میراث فرهنگى، 2007؛ نیز رجوع کنید به شفقى، همانجا). این كاخ از 1327ش موزه شد (نیكزاد امیرحسینى، ص 62) و اكنون آثار گرانبهایى در آنجا نگهدارى میشود، از جمله عهدنامهاى منسوب به حضرت على علیهالسلام، نسخههاى خطى از قرن چهارم و دهم، فرشها و منسوجات، و سفالها و چینیهاى عصر صفوى (سپنتا، ص 6ـ12).
كاخ چهلستون، با مساحت120، 2 مترمربع، به صورت كلاه فرنگى با آجر و سنگ تیشهاى و به شكل مستطیل، روى صفهاى سنگى با ارتفاع حدود یك متر ساخته شده است (شاردن، ج 7، ص 377؛ كمپفر، ص 206؛ نیكزاد امیرحسینى، ص 52). در جانب شرقى بنا، ایوان اصلى، معروف به تالار هجده ستون، به طول 38 متر، عرض هفده متر و ارتفاع چهارده متر قراردارد. این ایوان داراى هجده ستونِ شانزده و هشت ضلعى از تنه درخت چنار و كاج است. سقف ایوان داراى نقاشیهاى زیبایى است كه بخشى از آنها در بارندگى سال 1333ش آسیب دیده است. در وسط ایوان، حوض مرمرینى تعبیه شده است. در پشت ایوان، تالارى معروف به تالار آیینه با سقف و مدخل آیینهكارى و دو ستون دیگر قرار دارد. در شمال و جنوب تالار آیینه دو اتاق بزرگ ساخته شده است (ارباب اصفهانى، ص 34؛ نیكزاد امیرحسینى، ص 53؛ هنرفر، 1335ش، ص 70، پانویس؛ همو، 1373ش، ص 86ـ87).
پشت تالار آیینه، تالار پادشاهى، به شكل مستطیل به ابعاد 22 متر×11 متر، قراردارد و سقف آن با سه گنبد پوشیده شده است. تالار پادشاهى با سه ایوان (در جنوب، غرب و شمال) احاطه شده است. ایوان شمالى و جنوبى 30 متر×14 متر است. در هر طرف آنها دو اتاق قرار دارد. ایوان دیگرى معروف به شاهنشین نیز به ابعاد 5ر5 متر×7 متر، با دو اتاق در طرفین آن، در جانب غربى واقع است (نیكزاد امیرحسینى، ص 54، 56ـ57، 59ـ60، 64). سقف بنا بیشتر با چوب كاج پوشیده شده است (جابرى انصارى، ص 343).
در اطراف این عمارت، مجراى آبى ساخته و در طول آن فوارههایى سنگى تعبیه كردهاند. حوض مستطیل روبهروى كاخ با همین مجراى آب به كاخ متصل است (رجوع کنید به دهمشگى و جانزاده، ص 271). این حوض با ابعاد 110 متر×16 متر تصویر كاخ را در خود منعكس میكند (هنرفر، 1335ش، ص 70؛ نیكزاد امیرحسینى، ص 64). مهمترین تزیینات كاخ، طلاكارى و دیوارنگارههاى تالار پادشاهى و دو اتاق اطراف تالار آیینه است (هنرفر، 1373ش، ص 87).
نقاشیها شامل موضوعاتى است چون: پذیرایى شاه عباس اول و دوم از پادشاهان ازبك و تركستان، پذیرایى شاه طهماسب اول از همایون بابرى، جنگهاى شاه اسماعیل اول با شیبكخان ازبك در نزدیك مرو و با عثمانیان در چالدران*، تصاویر تابلویى از دوره افشارى كه جنگ نادرشاه را با محمد شاه در كرنال نشان میدهد و تصویر ناصرالدین شاه از دوره قاجاریه، همچنین نقاشیهایى از صحنههاى شكار و سور در تالار پادشاهى و اتاقها و ایوان شاهنشین، صحنههاى جشنهاى دربارى یا مضامین ادبى در زوایاى طاقچههاى اتاقها و پیكرههاى ایستاده و نشسته به سبك اروپایى (جابرى انصارى، ص 344ـ346؛ هنرفر، 1351ش، ص 12؛ آژند، ص 276ـ297؛ شریفزاده، ص 107ـ 109). بعضى نقاشیهاى كاخ روى صفحات گچى پوشیده با لاك قرمز یا بدون لاك، با آبرنگ انجام شده است. علاوه بر این، با رنگ و روغن، تحت تأثیر اروپاییان و بیشتر توسط نقاشان هلندى، تك چهرهها و موضوعات متفاوت نقاشى شده است (شاردن، ج 7، ص 379ـ380؛ آقاجانى، ص 79ـ83؛ شریفزاده، ص 108). این نقاشیها احتمالا كار هنرمندان معروفى چون رضا عباسى و پسرش آقا شفیع عباسى، آقا صادق نقاش (كه نقاشیهاى الحاقى دوره زند و قاجار به امضاى اوست)، محمدعلیبیگ نقاشباشى، آقازمان و یوسفالحسینى است (هنرفر، 1351ش، ص 4؛ همائى، ج 1، ص 289، 320، 331ـ332؛ بهنام، ص 10؛ رابینسون، ص 225). سنّت نقاشیهاى دیوارى كاخ چهلستون ادامه سنّت نقاشیهاى دیوارى عهد غزنویان است (آژند، ص 276) كه در دوره صفویه متأثر از شیوه رضا عباسى* در پیكرنگارى بوده است (گروبه و سیمز، ص 216).
دیوارهاى كاخ تا نیمه با سنگهاى مرمر سفید پوشیده شده و نیمه دیگر نیز با نقشها و آیینه و شیشههاى رنگى تزیین شده است (شاردن، ج 7، ص 378). مجسمهسازى، كه در دوره صفویه بیشتر مورد توجه بوده، در تزیینات كاخ به كار رفته و از آن جمله مجسمههاى شیرهایى است كه زیر ستونهاى وسطِ تالار هجده ستون به عنوان پایههاى ستونها عمل میكنند و نیز شیرهاى سنگى نشسته در استخر روبهروى كاخ (رجوع کنید به پوپ، 1977الف، ص 1357).
|
يك- تالار تشريفات چهار و دو- اتاق هاي شمالي سه و پنج- اتاق هاي جنوبي شش- ايوان آيينه هفت- ايوان ستوندار |
 |
 |
|---|
علاوه بر كتیبههایى كه تاریخ اتمام و مرمت بنا را نشان میدهند، دو كتیبه قرآنى دیگر، با خط نسخ مشكى بر زمینه گل و بوته به خط شمسالدینبن ملامحمد سعید جیلانى به تاریخ 1119، در ایوان شاهنشین نصب شده است (هنرفر، 1351ش، ص 25؛ نیكزاد امیرحسینى، ص 59). ستونهاى بیستگانه چوبى كاخ در گذشته با آیینه و شیشههاى رنگى پوشیده شده بود (رجوع کنید به شاردن، همانجا؛ هنرفر، 1335ش، همانجا). سرستونهاى مقرنس كارى شده و مزین به آیینه و شیشهكاریها از قدیمترین نمونههاى بهرهگیرى از این هنر در ایران است (پوپ، 1977الف، ص 1363؛ موسوى فریدنى، ص 102). اُرُسیها و نورگیرهاى مشبك و تزیینى چوبى، درهاى منبت و خاتمكارى شده، قابهاى سقف و منبر خاتم كاخ از بهترین آثار چوبى در بناى مذكور است (رجوع کنید به نیكزاد امیرحسینى، ص 54، 57). كاخ چهلستون ادامه سنّت ساخت تالارهاى ستوندار است كه قرنها قبل از آن در ایران رایج بوده است (پوپ، 1977ب، ص 1192). آنه (ص 250) آن را شبیه كاخ آپاداناى شوش*، متعلق به دوره هخامنشیان، دانسته است و بعضى نیز بر این باورند كه عالیقاپو و قصر (از میان رفته) آیینه، شبیه چهلستون ساخته شده است (رجوع کنید به كلایس، ص241؛ افضلالملك، تعلیقات افشارفر، ص118).
چهلستون نمونه برجستهاى از كوشكهاى دوره صفوى است كه ویژگى برونگرا و نمایشى این بناها را به خوبى نشان میدهد.
به نام خدا